The Lifelong Learner

Hành trình tìm hiểu về rủi ro –

Như tôi đã nhắc đến trong bài viết “Hành trình tìm hiểu chính mình”, tôi đã đi tìm đến những con đường có thể cho phép tôi sử dụng kỹ năng làm việc cùng dữ liệu để tạo ra giá trị cho xã hội. Sau khi suy nghĩ về nhiều con đường khác nhau, cũng như tổng kết lại những trải nghiệm cá nhân của mình thì tôi quyết định đi theo con đường “Quản trị rủi ro” bởi tôi cho rằng đây là chủ đề rất cần thiết và có thể vận dụng vào nhiều hoạt động trong doanh nghiệp cũng như cuộc sống cá nhân.

Đây sẽ là bài mở đầu của tôi trong hành trình tìm hiểu về rủi ro. Vì vậy, tôi đã đặt ra cho mình những câu hỏi nền tảng nhất: khái niệm rủi ro bắt nguồn từ đâu và rốt cuộc nó là cái gì?

Chống lại các vị Thần –

Rủi ro trong tiếng Anh có nghĩa là “risk”, khá tương đồng với từ “risco” trong tiếng Ý (có ý nghĩa là “làm liều”). Tuy nhiên trong một số ngôn ngữ khác như tiếng Ả Rập, “rizq” lại có ý nghĩa như “một phần của những gì do các vị Thần ban tặng”, khá sát nghĩa với cách hiểu về rủi ro của người xưa.

Nếu chúng ta lội ngược theo dòng lịch sử, thì khái niệm “rủi ro” là một khái niệm khá hiện đại vì tới tận thời kỳ Trung Cổ (Middle Ages) thì nó mới xuất hiện. Trước thời kỳ này, những hiện tượng xấu xuất hiện trong cuộc sống của loài người như bệnh dịch, thiên tai và chiến tranh đều được cho là do các vị Thần tạo ra và loài người thì không có cách nào để có thể lường trước cũng như kiểm soát được nó.

Mãi tới thời kỳ Phục Hưng (Renaissance), cùng với sự xuất hiện của ba thành tựu sau, thì con người mới bắt đầu dựa vào đó mà tìm hiểu về rủi ro:

• Sự xuất hiện của chữ số Hindu-Arabic: tiêu chuẩn hóa cũng như định lượng hóa thông tin (standardized and quantified) -> cho phép con người tạo ra những phép tính tiên tiến hơn và áp dụng nó vào toán học nói riêng cũng như khoa học nói chung.
• Sự xuất hiện của nguyên lý xác xuất (Probability Theory): tạo ra mô hình tự đoán -> lần đầu tiên con người có khả năng sử dụng chữ số và toán học để đưa ra phỏng đoán và áp dụng nó để đưa ra quyết định (thường là trong việc đánh bạc).
• Sự tăng trưởng của những bộ máy quan liêu (Bureaucratic states): đi cùng với đặc điểm chung là việc thu thập một khối lượng khổng lồ về dữ liệu một cách hệ thống. Điều này đã giúp cho con người tạo ra và phân tích thống kê để từ đó đưa ra phỏng đoán về nhiều viễn cảnh khác nhau.

Như vậy, những thành tựu về khoa học và xã hội ở trên không những đã giúp cho cuộc sống của con người phát triển hơn mà còn trở thành nền tảng giúp cho con người thay đổi quan niệm về rủi ro và khiến họ tin vào việc có thể kiểm soát nó thay vì việc tin vào các vị Thần. Đây cũng là điều được tác giả Peter L. Berstein đề cập trong tác phẩm “Against the Gods: The Remarkable Story of Risk”.

Khái niệm về rủi ro trong thời kỳ hiện đại –

Hiện tại, có nhiều khái niệm về rủi ro được định nghĩa dựa trên ngữ cảnh khác nhau:

• Theo từ điển Oxford, rủi ro nghĩa là một tình huống có kèm theo tính chất nguy hiểm
• Trong quản lí dự án, thì rủi ro là một sự kiện hay một chuỗi sự kiện bất định và nó có khả năng tác động xấu lên tiến trình cũng như sự thành công của dự án đó.
• Trong kinh tế, rủi ro được ví như tương lai bất định của sự chênh lệch so với giá trị kỳ vọng (Expected Value) của một khoản đầu tư hay kết quả của một mô hình kinh doanh.
• Trong chứng khoán, rủi ro và cơ hội được phản chiếu bởi sự biến động của giá cổ phiếu (volatility).

Tuy nhiên, để tổng kết lại, thì tổ chức ISO (International Standard Organisation) đã định nghĩa rủi ro như sau:

Risk is defined as “effect of uncertainty on objectives”

ISO 31000

Dịch nôm na sang tiếng Việt thì rủi ro có nghĩa là “tác động của sự bất định lên một mục tiêu“. Như vậy, khi chúng ta suy nghĩ hay phân tích về rủi ro trong một ngữ cảnh nhất định, thì chúng ta luôn phải xác định được 2 thứ:

1. Mục tiêu của chúng ta là gì?
2. Những sự bất định nào sẽ có ảnh hưởng đến mục tiêu này?

Ví dụ, nếu ta lấy việc đầu tư chứng khoán làm ngữ cảnh, thì mục tiêu của chúng ta là kiếm được lợi tức từ việc mua và bán những công cụ tài chính (financial instruments) như cổ phiểu, trái phiếu hay hợp đồng phái sinh. Và mục tiêu này sẽ bị ảnh hưởng ít nhiều bởi những sự bất định có tác động đến giá trị của những công cụ tài chính mà bạn sở hữu. Sự bất định này có thể là rủi ro có hệ thống (systematic risk) như việc suy thoái tài chính của cả thị trường hay rủi ro không có hệ thống (unsystematic risk) như việc làm ăn của các công ty mà bạn đầu tư. Tất cả những sự bất định nào có ảnh hưởng tới mục tiêu đưa ra, sẽ được gọi là rủi ro.

Tổng kết

Rủi ro được hiểu như những sự bất định có ảnh hưởng đến một mục tiêu nhất định. Trong quá khứ, con người luôn cho rằng những sự bất định có ảnh hưởng xấu đếu mục tiêu sinh tồn của họ được tạo ra bởi các vị Thần. Chỉ khi khoa học và xã hội phát triển, con người mới tìm hiểu và quản lí rủi ro. Việc phát hiện, đánh giá và xử lí rủi ro là một công cụ hữu hiệu giúp con người tổng hợp đầy đủ thông tin để đưa ra quyết định đúng đắn, giúp họ đạt được mục tiêu của mình.