The Lifelong Learner

Mở đầu –

Tôi muốn mở đầu bài viết này bằng một câu chuyện của chính bản thân mình…

Trong những cuộc nói chuyện, tôi rất hay bắt gặp cảnh tượng những người xung quanh mình xúm vào nói xấu về một nhân vật nổi tiếng (tôi tạm gọi là ông A), chỉ vì ông này giàu có hơn người. Họ tỏ ra bất mãn vì cho rằng ông A giàu là do ông ta làm ăn bất chính, là do ông ta gặp may mắn và ông ta không hề xứng đáng với những gì mình đã đạt được. Tôi thì luôn tự cho mình là một người trung lập, vì vậy tôi thường bất đồng quan điểm với họ và đưa ra những luận điểm để bảo vệ cho ông A.

Tuy nhiên, để tránh phá vỡ hòa khí cũng như “xoa dịu” những người xung quanh, tôi thường hay kết thúc cuộc tranh cãi bằng câu nói: “…Ừ, đúng là ông A giàu có thật đấy, nhưng chúng ta đâu có biết hết về cuộc sống của ông ta, chắc gì ông ta đã hạnh phúc hơn mình…”. Thoạt nghe qua thì giống như là tôi đang bênh vực ông A, vì tôi muốn mọi người đánh giá ông A một cách khách quan hơn cũng như để mọi người hiểu rằng ai trên đời cùng có những nỗi khổ của riêng mình.

Nhưng sau khi cuộc tranh cãi kết thúc, chỉ khi tôi có thời gian để tĩnh tâm và tự xem xét lại bản thân mình, tôi mới chợt nhận ra rằng chính mình cũng đã sinh lòng đố kỵ đối với ông A… Bởi vì dù tôi không quen biết ông A cũng như đời tư cá nhân của ông ấy, tôi vẫn mặc định cho rằng ông A có một cuộc sống không hạnh phúc như một cách “đền bù” cho việc ông ấy giỏi giang và giàu có vậy.

Điều đáng để suy nghĩ ở đây, đó là việc ông A tài giỏi và giàu có hơn người vốn là một chuyện đáng mừng. Nhưng thay vì vui mừng cho ông A, thì tôi và những người xung quanh lại chọn cách nảy sinh lòng đố kỵ. Và từ lòng đố kỵ đó, chúng tôi không chỉ buông ra tà ngữ đối với ông A mà trong vô thức, còn làm chính cảm xúc của mình bị cuốn theo, sinh ra những buồn bực không đáng có.

Vậy tính đố kỵ của con người chúng ta rốt cuộc bắt nguồn từ đâu? Xã hội đương đại đang nuôi dưỡng nó như thế nào? Và làm cách nào để có thể kiểm soát được nó?

Tính đố kỵ đến từ đâu –

Trong tiếng anh, đố kỵ có nghĩa là “envy”, được bắt nguồn từ “invidia” trong tiếng La-tinh. Có nghĩa là “nhìn theo kiểu chống đối” hay “nhìn bằng một cách thù địch”. Trong kinh thánh, đố kỵ được xếp là một trong Thất Đại Tội (Seven deadly Sins), nghĩa là bảy tội lỗi chết người và là nguồn gốc của nhiều hành động vô đạo đức khác. Tính đố kỵ sẽ được biểu hiện khi con người không thể kiểm soát được mong muốn sở hữu của mình đối với những gì thuộc về người khác.

Nhưng theo trang web Psychology Today, thì việc sinh lòng đố kỵ không hẳn là một điều xấu, vì trên con đường phát triển bản thân, chúng ta cần tìm những “tiêu chuẩn” để “tự đánh giá” chính mình. Mà dễ dàng nhất, là tìm một đối tượng thành đạt hơn mình và đặt họ làm tiêu chuẩn.

Luận điểm này còn được bổ sung bởi bài nghiên cứu “The Evolutionary Psychology of Envy” (Sarah E. Hill & David M. Bush) khi tác giả đưa ra giả thuyết rằng tính đố kỵ là một phần bản năng của con người, nó đã tạo động lực cho chúng ta trong cuộc chiến tranh giành tài nguyên cũng như quyền được duy trì giống nòi để tiếp tục sinh tồn.

Vì vậy, có thể nói rằng tính đố kỵ là một hạt giống nằm sâu trong tiềm thức của mỗi con người, là một thứ bản năng gốc mà bất cứ ai sinh ra cũng đều sở hữu. Tuy nhiên, nếu hạt giống này không được kiểm soát mà còn được nuôi dưỡng theo một hướng tiêu cực thì nó có thể sẽ tạo ra những hệ quả xấu lên chính mỗi con người cũng như những người xung quanh.

Xã hội 4.0 đang nuôi dưỡng lòng đố kỵ –

Sẽ chẳng có gì đáng để nói, nếu hạt giống của tính đố kỵ không thể tiếp tục sinh sôi nảy nở. Tuy nhiên, việc kiểm soát được tính đố kỵ ngày càng trở nên khó khăn hơn cùng với sự phát triển của mạng xã hội (social media). Sau đây, tôi xin đưa ra một số quan sát của bản thân mình về vấn đề này:

1. Internet và mạng xã hội đã mở rộng của thế giới quan của chúng ta

Chỉ khi chúng ta có một “mục tiêu” để “nhìn đến”, thì tính đố kỵ mới có thể trỗi dậy. Trước đây, thế giới quan của chúng ta bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, bởi rào cản ngôn ngữ cũng như bởi những khó khăn trong việc truy cập thông tin. Do đó, những đối tượng chúng ta có thể chọn làm mục tiêu để “đố kỵ” cũng bị hạn chế. Sau này, cùng với sự phát triển của internet nói chung và mạng xã hội nói riêng, thế giới quan của chúng ta được mở rộng kèm theo với việc chúng ta dễ dàng tìm thêm được những đối tượng để ganh đua. Hơn thế nữa, “núi cao sẽ còn có núi cao hơn”, nhưng giờ đây, khi giới hạn duy nhất của chúng ta là những thông tin không thể truy cập được qua mạng internet, thì chúng ta sẽ dễ bị rơi vào hoàn cảnh, so sánh mình với những “ngọn núi hùng vĩ nhất”.

Như vậy, với sự xuất hiện của mạng xã hội, thì khả năng tìm ra được thêm nhiều đối tượng để chúng ta có thể đố kỵ sẽ cao hơn. Hơn thế nữa, “khoảng cách” của chúng ta và những đối tượng mới này thậm chí còn xa hơn là những đối tượng cũ.

2. Sự tương tác trên mạng xã hội

Một điểm khác biệt cơ bản giữa xã hội “ảo” và xã hội thực chính là khả năng tương tác trực tuyến. Giờ đây, chúng ta không chỉ có thể đăng tải cuộc sống của mình lên mạng xã hội mà còn có thể trực tiếp nhận lại ngay phản hồi, phổ biến nhất là qua chức năng “like” và “comment”. Chức năng này đã vô tình tạo ra hai hệ quả sau đây:

1. Sự công nhận của người khác thông qua mạng xã hội đã trở thành một nhân tố mới khiến chúng ta có thể phát sinh tính đố kỵ.
2. Việc so sánh cuộc sống của chúng ta và người khác đã trở nên dễ dàng hơn qua việc so sánh lượng tương tác. Hơn thế nữa, dựa vào số lượng này, chúng ta còn có thể xem “tầm ảnh hưởng” của mình ở mức nào.

Tóm lại, sự tương tác trên mạng xã hội đã tạo ra những hình thức mới để chúng ta so sánh mình với người khác cũng như làm cho cái việc so sánh này trở nên đơn giản hơn trước.

3. Sự xuất hiện của những Influencers

Những người có tầm ảnh hưởng lớn ở trên mạng xã hội được gọi là “Influencers” hay dịch ra tiếng Việt là “người gây ảnh hưởng”. Những Influencers này được sở hữu những đặc quyền nhất định và có thể sử dụng chúng vào mục đích riêng. Vì vậy, có thể nói rằng mạng xã hội đã tạo ra một cơ chế “giải thưởng”, khiến cho nhiều người mong muốn được trở thành một Influencer.

Có rất nhiều cách khác nhau để có thể trở thành một Influencer, nhưng điểm chung ở đây là chúng ta sẽ luôn phải phơi bầy một thứ gì đó lên mạng xã hội. Không những thế, nếu đi theo một con đường cực đoan hơn, thì người ta còn có thể đưa lên mạng xã hội những thông tin giả (fake it till you make it), chỉ để thu hút được nhiều người quan tâm hơn. Vì vậy, nếu so sánh mình với một Influencer thì cũng sẽ có khả năng là chúng ta đang so sánh mình với một mục tiêu “ảo”, không hề có thật.

Ngoài ra, cái cách mà người ta trở thành một Influencer rất khác với cách xây đựng sự nghiệp truyền thống. Mặc dù việc trở thành một Influencer không hề đơn giản nhưng nếu chỉ nhìn vào bề nổi, thì nhiều người sẽ nghĩ rằng công việc làm Influencer sẽ rất nhàn hạ mà vẫn hái ra được tiền. Đây cũng chính là một lí do nữa, khiến cho chúng ta dễ sinh tính đố kỵ đối với họ.

4. Cũng chính tính đố kỵ đã đưa ta tới những thông tin tiêu cực trên mạng xã hội

Có một sự thật phũ phàng trong xã hội ngày nay, đó là chúng ta rất thích lên mạng để hóng “drama” hay hóng “phốt”. Trong quá trình tìm hiểu về hiện tượng này, tôi đã bắt gặp một khái niệm trong tâm lý học được gọi là “Schadenfreude”, một trong những nguyên nhân chính khiến chúng ta quan tâm đến drama.

Trong tiếng Đức, thì “Schaden” nghĩa là tổn thương hay tổn thất còn “Freude” nghĩa là niềm vui. Tổng hợp lại, thì Schadenfreude nghĩa là niềm vui trên sự tổn thương của người khác hay nếu dịch nôm na ra tiếng Việt thì nó có nghĩa là “cười trên nỗi đau của người khác”. Schadenfreude thường sẽ xuất hiện nếu người bị chịu tổn thương xứng đáng bị như vậy dựa trên đánh giá chủ quan của chúng ta. Đánh giá chủ quan này thường xuất phát từ 4 lí do chính

1. Hiềm khích cá nhân: ví dụ như khi người từng làm hại bạn phải chịu sự tổn thương.
2. Thực thi công lý: ví dụ như một kẻ ác nhân làm hại rất nhiều người bị trừng phạt.
3. Sự ganh đua trong công việc: ví dụ như khi đối thủ cạnh tranh của bạn gặp phải một chướng ngại nào đó
4. Tính đố kỵ: ví dụ như khi những người sở hữu nhiều thứ hơn bạn gặp phải khó khăn.

Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ nói về những drama trên mạng xã hội, thì 3 lí do đầu dường như không thích hợp. Bởi nếu nói về thực thi công lý pháp luật chính đáng, thì mẩu tin tức đó không thể được gọi là drama hay phốt. Ngoài ra, chúng ta không hề có quan hệ cá nhân hay sự ganh đua về công việc với người được nhắc đến trong drama đó. Như vậy, trong ngữ cảnh này, chỉ có tính đố kỵ là lí do chính khiến chúng ta sản sinh ra Schadenfreude.

Thêm vào đó, theo nghiên cứu của Hidehiko Takahashi, khi chúng ta đố kỵ với một ai đó thì vùng não bộ chuyên chịu trách nhiệm xử lí cảm xúc tiêu cực sẽ được kích hoạt (anterior cingulate cortex). Như vậy, việc đố kỵ cũng giống như việc chúng ta phải chịu một “nỗi đau”. Và khi việc xấu xảy ra với người này, thì một vùng não bộ khác chuyên xử lí cảm giác kích thích khi được nhận phần thưởng (striatum) được kích hoạt. Điều này cho thấy rằng, chúng ta đã vui mừng khi người đó bị hạ thấp hay tổn thương. Ngoài ra, trong bài báo “Das Pech der anderen” của tạp chí Psychologie Heute, các nhà tâm lý học cũng đã chỉ ra mối quan hệ tương tự giữa tính đố kỵ và Schadenfreude.

Tổng kết lại thì chính tính đố kỵ cũng đã đưa chúng ta đến với những thông tin tiêu cực trên mạng xã hội, điển hình là việc hóng drama. Nói một cách khác, thì không chỉ có mạng xã hội đang nuôi dưỡng tính đố kỵ, mà chính tính đố kỵ cũng đang nuôi dưỡng nhưng mảng tiêu cực trên mạng xã hội.

Tác hại của tính đố kỵ với sức khỏe tinh thần?

Đối với chính bản thân chúng ta, có thể nói rằng tính đố kỵ là cảm giác tồi tệ nhất trong thất đại tội trong kinh thánh: tính tham ăn (gluttony) sẽ đưa bạn với những bữa ăn ngon; dục vọng (lust) sẽ dẫn bạn đến sự thỏa mãn về xác thịt; sự phẫn nộ (wrath) sẽ giúp bạn giải phỏng cảm xúc; tính lười biếng (sloth) sẽ đưa bạn đến những giây phút thư giãn; lòng tham (greed) sẽ đưa bạn tới của cải vật chất; còn niềm kiêu hãnh (pride) sẽ giúp bạn cảm thấy tốt về bản thân mình… chỉ có riêng tính đố kỵ (envy) là không đưa bạn đến đâu. Trong một cuộc phỏng vấn, Warren Buffet, một trong những nhà đầu tư thành công nhất mọi thời đại, từng nói rằng:

…Dưới góc nhìn của một nhà đầu tư, bạn có thể được lợi từ bất cứ đại tội nào, chỉ trừ có tính đố kỵ. Đố kỵ với bất cứ một ai là một điều tương đối ngu xuẩn. Mong muốn cho những người khác tồi hơn hay mong muốn để bạn có thể bằng họ, chỉ làm cho bạn cảm thấy tồi tệ hơn. Cái mong muốn này không thể trực tiếp làm hại họ mà cũng chẳng có điểm tốt nào cho chúng ta…

Warren Buffet

Tính đố kỵ có tác động trực tiếp đến tâm trí và thể xác của chúng ta. Người sinh tính đố kỵ sẽ có cảm giác thù địch, bực bội và dễ cáu bẩn. Ngoài ra, tính đố kỵ còn có liên quan đến phiền muộn, lo âu hay sự phát triển của định kiến. Không những vậy, người có tính đố kỵ sẽ không cảm thấy biết ơn về những thứ tốt đẹp mà họ đang có và về lâu về dài, những sự tiêu cực trong tâm trí này sẽ còn có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của họ.

Làm cách nào để “làm bạn” với tính đố kỵ?

Ở đây, tôi muốn dùng từ “làm bạn” thay cho từ “kiểm soát”. Bởi như phân tích ở trên, tính đố kỵ vẫn sẽ luôn là một phần trong mỗi chúng ta. Tuy nhiên, nếu chúng ta học cách “làm bạn” với nó, thì nó sẽ không “tác oai tác quái” và tạo ra cho chúng ta những hệ quả xấu.

Tôi cũng chỉ là một người đang học cách “làm bạn” với tính đố kỵ của chính mình và trong hành trình này, tôi có đúc kết được ra một số “mẹo” giúp việc thay đổi tư duy trở nên dễ dàng hơn.

1. Cuộc đời không nợ bạn cái gì

Một trong những suy nghĩ đi kèm với tính đố kỵ chính là sự bất công. Khi mà chúng ta so sánh mình với những ai tốt hơn, chúng ta thường sẽ tự đặt ra câu hỏi “Tại sao cuộc đời lại bất công đến vậy?”. Nhưng thay vì đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này, tôi muốn chúng ta nên đặt ra một câu hỏi khác, đó là “Cuộc đời có nợ chúng ta cái gì không?”. Và câu trả lời cho câu hỏi này rất đơn giản… tất nhiên là cuộc đời không nợ chúng ta bất kỳ cái gì cả. Chính vì vậy, chúng ta không nên “đòi hỏi” gì ở cái cuộc đời này.

2. Hãy học cách quan sát suy nghĩ của mình

Thay vì bị cuốn theo suy nghĩ của mình, hãy học cách quan sát nó. Cảm xúc của chúng ta sinh ra một cách vô thức, vì vậy đừng cố kìm nén hay kiểm soát nó. Nhưng khi tính đố kỵ xuất hiện, trước khi chúng ta bị cuốn theo nó để rồi đưa ra những lời nói hay hành động không hay, hãy bình tĩnh lại dù chỉ trong một giây và quan sát suy nghĩ của mình. Và chính trong giây phút đó, khi chúng ta trở thành “người quan sát” thay vì “người bị chi phối”, thì những cảm xúc này đã được xoa dịu đi nhiều phần. Việc này nói thì dễ, nhưng thực hành sẽ tương đối khó. Tuy nhiên, hãy cố gắng tự nhắc nhủ bản thân mình và lặp đi lặp lại việc này như một cách tập luyện. Dần dần, cách tư duy này sẽ trở thành một thói quen.

3. Tìm kiếm niềm vui ở bên trong thay vì bên ngoài

Đối với tôi, có một sự thật về cách vận hành của cuộc sống, đó là bạn chỉ có thể kiểm soát được những thứ bên trong mình, chứ không thể kiểm soát được những việc bên ngoài. Một ví dụ đơn giản là khi bạn tan làm trở về nhà. Việc đầu tiên bạn làm sẽ là bật điện lên bằng cách gạt công tắc. Việc này tưởng chừng như đơn giản và hoàn toàn nằm trong sự kiểm soát của bạn, nhưng trong những trường hợp hi hữu, như khi toàn bộ khu phố mất điện, thì bạn sẽ bị mất cái quyền kiểm soát này.

Vì vậy, thay vì tập trung vào những cá nhân ở bên ngoài, hãy tập trung vào chính bản thân mình. Hãy cố gắng vào chính những việc mình đang làm, chỉ cần chúng ta cố gắng mỗi ngày tốt hơn một chút thì cũng có thể lấy đó làm niềm vui. Thậm chí cũng không có gì sai trái khi chúng ta hoàn toàn hài lòng về những gì mình đang có.

Tổng kết

Tính đố kỵ là một phần bản năng của con người. Nó sẽ vô thức xuất hiện khiến cho chúng ta phải chịu những “nỗi đau” trong tâm trí. Sự xuất hiện và phát triển của xã hội 4.0 đã vô tình nuôi dưỡng cho tính đố kỵ. Vì vậy, chúng ta nên học cách “làm bạn” với nó, thay vì để nó được phát triển. Vì khi tính đố kỵ đủ lớn, nó sẽ có tác dụng xấu đối với sức khỏe tinh thần cũng như thể xác của bạn và biến thành rào cản khiến bạn không tìm đến được hạnh phúc và bình an.