The Lifelong Learner

Mở đầu –

Trước khi được tiếp xúc với tài chính ngân hàng thì đối với tôi, mô hình kinh doanh này có một cái gì đó rất “kỳ bí”. Những dịch vụ và sản phẩm được ngân hàng chào bán đều có sự phức tạp ở một mức độ nhất định. Do đó, nếu không bỏ thời gian và công sức ra để tìm hiểu thì rất khó mà có thể nắm bắt được cách vận hành của nó.

Tuy nhiên, với tính hiếu kỳ sẵn có thì ngay trong quá trình đi học, tôi đã tận dụng mọi cơ hội cho phép để tìm hiểu thêm về lĩnh vực này. Chính những trải nghiệm đó đã giúp tôi tích lũy được cho mình những kiến thức cơ bản và cũng nhờ vào nó mà tôi đã may mắn tìm được cho mình những công việc liên quan đến lĩnh vực tài chính ngân hàng sau khi tốt nghiệp.

Với mục đích ghi chép lại những hiểu biết nho nhỏ của mình, tôi đã quyết định bắt tay vào thực hiện một chuỗi bài viết về chủ đề ngân hàng. Tôi hy vọng có thể dùng nó để tổng hợp lại kiến thức của mình một cách hệ thống và chia sẻ nó cho những ai quan tâm.

Theo quan niệm của tôi thì để hiểu được bất kỳ một khái niệm, một chủ đề hay một con người nào đó thì việc đầu tiên chúng ta cần làm là tìm hiểu về nguồn gốc và lai lịch của họ. Do đó, trong bài viết đầu tiên này, tôi sẽ tập trung vào câu hỏi: “Ngân hàng bắt nguồn từ đâu?“.

Tổ tiên của ngân hàng –

Có thể nói rằng những hoạt động kinh doanh “giống như” ngân hàng ngày nay đã xuất hiện trước cả khi con người phát minh ra “tiền” hay “tiền định danh” (fiat money). Ở thời gian này, người cổ đại đã trực tiếp sử dụng những tài nguyên có giá trị sử dụng như muối, ngũ cốc, vàng bạc, etc… để làm công cụ trao đổi. Những tài nguyên này được gọi là “tiền hàng hóa” (commodity money).

Tuy nhiên, các hộ gia đình trong thời kỳ cổ đại thì không phải là nơi an toàn để cất giữ những tài nguyên có giá trị. Do đó, con người đã tìm kiếm những địa điểm an toàn hơn để lưu giữ tài sản của mình. Trong thời kỳ này thì nơi được cho là an toàn nhất chính là các đền thờ (temples), bởi những lí do như sau:

• Đền thờ là nơi mà con người kết nối với thần linh. Do đó, người xưa thường sẽ không dám làm bừa ở đây vì những việc này có thể “mạo phạm” tới thần linh.
• Đền thờ được trông coi bởi tu sĩ, những người được cho là thật thà và lương thiện.
• Đền thờ được bảo vệ bởi những lực lượng vũ trang.

Chính vì vậy, trong những nền văn minh như Hy Lạp cổ đại hay Đế Chế La Mã, con người đã chọn đền thờ làm nơi cất giữ tài sản. Do đó, đền thờ đã trở thành một trong những nơi bị triệt phá nặng nề trong những cuộc cướp bóc hay chiến tranh. Ngoài ra, dựa vào những ghi chép được để lại, những nhà khảo cổ học còn tìm được thông tin cho rằng những đền thờ này đã đứng ra tổ chức những hoạt động “cho vay”.

Bởi vậy, có thể nói rằng những địa điểm tâm linh như đền thờ chính là “tổ tiên” của những ngân hàng ngày nay.

Từ tiền hàng hóa đến tiền định danh –

Lịch sử của ngân hàng có mối quan hệ rất chặt chẽ với lịch sử phát triển của tiền tệ. Vì vậy, để cho bài viết được liền mạch, tôi sẽ “rẽ ngang” và tìm hiểu đôi chút về quá trình phát triển của tiền tệ.

Sau một thời gian dài sử dụng hàng hóa như một công cụ trao đổi (“tiền hàng hóa“), thì con người đã nhận ra được những điểm bất cập của phương pháp này như:

1. Khối lượng lớn của hàng hóa (ví dụ như vàng, bạc hay đồng xu) đã tạo ra sự khó khăn cho việc vận chuyển, nhất là trong những giao dịch lớn.
2. Giá trị của tiền hàng hóa không ổn định. Ngay cả những kim loại cao cấp như vàng hay bạc, nếu không được bảo quản đúng cách thì giá trị của chúng cũng sẽ bị giảm đi theo thời gian.
3. Nhu cầu giao dịch và phát triển kinh tế bị kìm hãm lại bởi số lượng có hạn của những tài nguyên được sử dụng để sản xuất tiền hàng hóa.

Chính vì lí do này mà con người đã phát minh ra những công cụ tiên tiến hơn để có thể bổ sung cho những điểm yếu của tiền hàng hóa.

Ý tưởng đầu tiên về tiền giấy đã được phát minh ra ở Trung Quốc vào thế kỷ thứ 9, khi chính quyền thời bấy giờ nhận ra sự khó khăn của việc vận chuyển tiền xu từ kinh thành tới các địa điểm giao dịch. Do đó, thay vì trực tiếp dùng tiền xu để thanh toán thì họ đã sử dụng “giấy nợ” hay còn gọi là “I.O.U” (“i own you“). Người nhận được giấy nợ thì có thể trực tiếp sử dụng công cụ này để đến kinh thành và đổi nó thành tiền xu. Cách làm này cũng dẫn đến việc nhiều người dân trực tiếp sử dụng giấy nợ làm công cụ trao đổi. Và đó cũng là thời điểm mà khái niệm đầu tiên về “tiền giấy” hay “tiền định danh” được ra đời.

Ngân hàng chính thức xuất hiện –

Cũng giống như ở Trung Quốc, các lái buôn ở Châu Âu cũng gặp phải những vấn đề tương tự nếu sử dụng hàng hóa làm phương tiện trao đổi, đặc biệt là khi khoảng cách địa lý giữa hai đối tác là quá lớn.

Thông qua “con đường tơ lụa”, ý tưởng về “giấy nợ” hay “I.O.U” của người Trung Quốc đã được du nhập vào Châu Âu để giải quyết các vấn đề của tiền hàng hóa. Tuy nhiên, cách áp dụng giấy nợ của các lái buôn ở Châu Âu đã được cải tiến hơn một chút.

Vào thời kỳ Trung Cổ, những người lái buôn ở Châu Âu đã thiết lập ra những “ngân hàng” của riêng họ (“merchant bank“). Những ngân hàng này được củng cố bởi mạng lưới chi nhánh ở khắp mọi nơi với mục đích “đơn giản hóa” việc giao dịch bằng giấy nợ. Ý tưởng trên sẽ được thực hiện như sau:

1. Thay vì trực tiếp thanh toán bằng tài sản, người mua hàng sẽ đưa cho người bán hàng một tờ giấy nợ.
2. Người bán hàng có thể mang tờ giấy nợ này đến ngân hàng ở địa phương sở tại và đổi lấy tài sản có giá trị tương ứng. Tất nhiên là ngân hàng sẽ thu phí dịch vụ trong mỗi lần trao đổi.
3. Chi nhánh ngân hàng ở địa phương của người bán hàng sẽ vận chuyển giấy nợ đến chi nhánh ở địa phương của người mua hàng.
4. Ngân hàng sẽ tìm đến người mua hàng và dùng giấy nợ đó để đổi lại số tài sản tương ứng.

Nói một cách khác thì ngân hàng lái buôn là một đơn vị trung gian. Họ đứng ra buôn bán “giấy nợ” với mục đích “đơn giản hóa” phương thức thanh toán của người mua và người bán ở những địa điểm cách xa nhau. Sau này, khi số lượng giao dịch tăng cao, ngân hàng lái buôn đã quyết định “tiêu chuẩn hóa” giấy nợ bằng cách tự phát hành giấy nợ của riêng họ. Những tờ giấy nợ theo tiêu chuẩn này (“banknote“) chính là tiền thân của “tiền” hay “tiền định danh” mà chúng ta sử dụng ngày nay.

Ở những thời kỳ sau, khi giao thương giữa các địa phương, thậm trí là giữa các quốc gia ngày càng phát triển, thì ngân hàng lại càng trở nên quan trọng. Vào cuối thời kỳ Trung Cổ, đầu thời kỳ Phục Hưng, ngân hàng phát triển mạnh mẽ ở những trung tâm giao thương lớn ở Ý như Venice, Florence hay Genoa. Ngân hàng cũng phát triển thêm nhiều hình thức kinh doanh như cho vay hay trao đổi tiền tệ. Ở thời kỳ này, hoạt động kinh doanh của ngân hàng diễn ra tại những “quầy hàng”. Chính vì lí do đó, cái tên của ngân hàng ngày nay (“bank“) được bắt nguồn từ “banca” trong tiếng Ý, hàm ý là nói đến dụng cụ nội thất là ” cái bàn” (“table“), nơi mà những hoạt động kinh doanh của ngân hàng được diễn ra. Ngoài ra, rất nhiều khái niệm trong ngân hàng hay tài chính ngày nay cũng có bắt nguồn từ tiếng Ý (như “giro”, “disagio”, “mezzanine”, etc…).

Tổng kết

Từ thủa xa xưa, con người đã tìm đến những địa điểm “đáng tin cậy” như đền thờ để lưu trữ tài sản của mình, đây chính là “tổ tiên” của ngân hàng ngày nay. Sau này, ngân hàng lái buôn xuất hiện ở Châu Âu với tư cách là một đơn vị trung gian với mục đích đơn giản hóa quá trình giao dịch. Những ngân hàng với đầy đủ chức năng như ngày nay lần đầu tiên được xuất hiện tại những trung tâm giao thương lớn ở Ý như Venice, Florence hay Genoa.