The Lifelong Learner

Mở đầu –

Ngày trước thì tôi chưa bao giờ có những sự suy ngẫm về “cái tôi“. Tôi chỉ thường nghĩ đến nó trong những cuộc tranh luận hay tiêu cực hơn là những cuộc cãi vã khi ai cũng đề cao bản thân, không muốn “cái tôi” của mình bị hạ thấp hay tổn thương.

Tuy nhiên, vào thời gian gần đây, tôi mới có duyên được biết đến những cuốn sách về phát triển bản thân, những khái niệm trong triết học hay tâm lý học và những nội dung của Phật giáo. Nhờ vào những trải nghiệm này mà tôi mới có được cái nhìn sâu xa hơn về “cái tôi” của con người. Và đó cũng là lúc tôi nhận ra rằng, mình cần phải “làm việc” với nó nếu muốn có một cuộc sống bình an và hạnh phúc.

Câu chuyện về những cái tôi

Cách đây khoảng vài tháng, trong khi đang lướt Youtube thì tôi vô tình tìm được một video của channel “Ta Là Ai” về đề tài “Bản Ngã”. Tôi rất biết ơn chủ kênh vì anh ý đã đưa ra những giải thích rất dễ hiểu về những “cái tôi” hiện hữu trong cuộc sống. Trong phần sau đây của bài viết, tôi xin chia sẻ một phần nhỏ của những gì mình đúc kết được sau khi được trải nghiệm những “cái tôi” của mình và những người xung quanh. Đồng thời, tôi muốn đưa ra lí do, vì sao những “cái tôi” này lại có thể trở thành rào cản trên con đường dẫn đến hạnh phúc của mỗi con người.

1. Cái tôi tách biệt

Cũng như cách dùng “cái tôi” như một đại từ trong giao tiếp thường ngày (”tôi” hay “chúng tôi”) thì “cái tôi” này được sử dụng với mục đích tạo ra một sự chia cắt giữa “ta” và “người”.

Ví dụ như khi tôi muốn tách biệt mình với thành viên trong gia đình, thì “ta” ở đây có nghĩa là bản thân và “người” ở đây là những thành viên khác trong gia đình như bố, mẹ, anh, chị, em. Tuy nhiên, nếu tôi muốn tách biệt gia đình mình với những thành viên khác trong họ, thì “ta” ở đây sẽ bao gồm cả tôi, bố, mẹ cùng anh, chị, em và “người” ở đây sẽ là những người họ hàng. Như vậy, nếu ta lập đi lập lại cái việc “chia cắt” này thì cái định nghĩa về “ta” và “người” sẽ tiếp tục thay đổi và không có hồi kết.

Qua những quan sát ở trên thì tôi ngẫm ra được 2 điều:

1. Việc tách biệt bản thân ra khỏi một tập hợp không phải là một điều đơn giản: Tôi có thể là tâm trí này; Tôi cũng có thể là cơ thể này; (Chúng) Tôi cũng có thể là gia đình này; (Chúng) Tôi cũng có thể là cộng đồng này, v…v…
2. Một “cái tôi” không thể hoạt động một cách riêng biệt mà nó luôn phải tương tác với các cá thể khác: có cơ thể thì tâm trí mới có thể biểu hiện ra ngoài; có gia đình thì tôi mới được sinh ra; có một cộng đồng thì mới có những mối duyên tạo ra gia đình, v…v…

Tuy là như vậy, nhưng đôi khi chúng ta vẫn bị “chấp” vào “cái tôi” của mình, dẫn đến việc chúng ta luôn đặt lợi ích của bản thân mình lên trên những người khác. Ban đầu thì chúng ta nghĩ rằng cái việc này sẽ không có ảnh hưởng gì đến mình, nhưng như đã đề cập ở trên, một “cái tôi” không thể tồn tại một cách cô lập. Vì vậy, nếu chúng ta bỏ qua lợi ích chung thì cái sự ích kỷ đó sẽ quay lại và làm hại chúng ta: tâm trí ham ăn ham uống không nghĩ đến cơ thể sẽ làm cho cơ thể bị bệnh; anh chị em trong gia đình đấu đá tranh giành tài sản sẽ làm cho gia đình tan nát; những người tham gia một cộng đồng tranh giành quyền lợi với nhau sẽ dẫn đến phạm pháp.

Nếu có được cơ hội du hành tới mặt trăng thì bạn sẽ chợt nhận ra rằng “cái tôi” tách biệt này thực ra không hề tồn tại. Nếu đứng ở mặt trăng nhìn xuống trái đất thì thiên nhiên, con người, muôn loài đều thuộc về trái đất và chính trái đất cũng chỉ là một phần nhỏ của vũ trụ to lớn.

2. Cái tôi địa vị

“Cái tôi” thứ hai là “cái tôi” về địa vị, về những tính chất riêng biệt mà một con người sở hữu dựa trên những nhân duyên mà họ có được.

Ví dụ như những vai trò trong một gia đình, nếu tôi là bố thì tôi sẽ có những “cái tôi” của người làm bố. Tôi sẽ gồng mình lên để bảo đảm rằng gia đình mình luôn có một cuộc sống tốt nhất. Tôi nghĩ rằng mình là người chủ của gia đình và tôi được phép kiểm soát gia đình của mình theo cách mình muốn, đôi khi cũng áp đặt suy nghĩ của mình lên người khác. Những thành viên trong gia đình phải đối xử với tôi một cách chừng mực.

Ngoài ra, cũng có những “cái tôi” địa vị khác như “cái tôi” về nghề nghiệp. Mỗi một nghề như bác sĩ, giáo sư, luật sư, kỹ sư hay nhân viên vệ sinh môi trường thì đều có những “cái tôi” với những tính chất riêng biệt.

Việc bị “chấp” vào “cái tôi” địa vị này sẽ dẫn đến những vấn đề sau:

1. Sự so sánh giữa những “cái tôi” dẫn đến việc chúng ta sản sinh ra tính đố kỵ. Cái tác hại của tính đố kỵ thì đã được tôi đề cập đến trong bài viết “Tính đố kỵ trong xã hội 4.0”.
2. Cố chấp vào “cái tôi” sẽ khiến chúng ta bị “ngã mạn”, tự cho rằng mình luôn đứng trên những người khác. Đây cũng là bắt nguồn của những vấn đề bất cập trong xã hội như phân biệt giai cấp, phân biệt giàu nghèo, phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính, v…v…

Trong cuốn sách “Zen and the Art of saving the planet“, Sư Ông Thích Nhất Hạnh đã nhắc đến việc chúng ta nên nhận ra “cái đẹp của sự khác biệt“. Mỗi cá thể trong vũ trụ này đếu có sự khác biệt, đều có những vai trò khác nhau, không hơn và không kém. Chính những cá thể này đã tạo ra một bức tranh muôn hình muôn vẻ, vô cùng tươi đẹp. Việc học cách nhìn ra cái đẹp của sự khác biệt sẽ giúp chúng ta không còn bị “chấp” vào “cái tôi” của mình, không còn thiên khiến, định kiến hay thành kiến về những người khác mà nhìn nhận mọi thứ như nó đang là.

3. Cái tôi ảo tưởng

“Cái tôi” cuối cùng và cũng là “cái tôi” nguy hiểm nhất, chính là “cái tôi ảo tưởng” hay trong Phật giáo, nó còn được biết đến với cái tên là “bản ngã“. Tôi sẽ cố gắng dựa vào ví dụ sau đây để giải thích về “cái tôi” này.

Hãy tưởng tượng rằng, chúng ta vừa trải qua một tuần dài chạy deadline căng thẳng và mệt mỏi. Ta trở về nhà, năng lượng kiệt quệ. Ta tắm rửa, thay quần áo, nằm lên giường và bắt đầu dùng điện thoại để truy cập vào mạng xã hội. Ta nhìn thấy nhóm bạn thân của mình đăng tải hình ảnh họ đang vui chơi ở một quán bar, ta khởi lên một suy nghĩ: “Tại sao họ đi chơi mà lại không rủ mình, phải chăng họ không còn coi mình là bạn?”. Chúng ta tiếp tục scroll màn hình điện thoại, ta nhìn thấy một người bạn cũ, hiện tại rất thành đạt, đang có một chuyến du lịch sang trọng ở Thụy Sĩ, ta lại khởi lên suy nghĩ: “Tại sao mình lại không có được một cuộc sống như vậy, phải chăng là do mình không cố gắng đủ trong quá khứ và mình cần phải cố gắng thêm gì trong tương lai?“. Chúng ta đóng điện thoại lại, ta chợt nhớ ra rằng mình còn phải đi giặt quần áo, ta lại khởi lên suy nghĩ: “Mình đang nằm trên giường rất thoải mái mà, hay là mai giặt quần áo cũng đâu có muộn“.

Những ý niệm sinh ra trong tâm trí chúng ta ở ví dụ vừa rồi được gọi là “cái tôi ảo tưởng” hay “bản ngã” và nó không hề có thật mà chỉ là một sản phẩm của tâm trí chúng ta. Ngoài ra, khi xem xét lại ví dụ vừa rồi thì ta sẽ nhận ra được những điều sau đây về bản ngã:

1. Bản ngã đã khiến cho chúng ta có cái nhìn sai lầm về người khác. Trong ví dụ đầu tiên, chúng ta không hề có thông tin về bối cảnh đằng sau cuộc gặp mặt của nhóm bạn thân. Có thể việc họ gặp nhau không phải là do sắp đặt trước mà họ chỉ vô tình gặp nhau ở quán bar đó. Tuy nhiên, bản ngã đã khiến ta hoài nghi về tình bạn của mình.
2. Bản ngã khiến cho chúng ta bị lo âu. Trong giây phút hiện tại, thay vì nằm trên giường, tận hưởng buổi tối thảnh thơi thì bản ngã trong ví dụ thứ 2 lại khiến chúng ta bị chịu áp lực, khiến chúng ta hối hận về quá khứ và tính toán đến tương lai.
3. Bản ngã khiến chúng ta trì trệ. Trong ví dụ thứ ba, tâm trí chúng ta đã tạo ra một lí do để “ngụy biện” cho việc trì trệ, khiến chúng ta không thực hiện được những việc mình cần làm, cụ thể ở đây là việc đi giặt quần áo, giúp cho chúng ta có quần áo sạch sẽ, thuận tiện cho đời sống hằng ngày.

Chúng ta không thể đối mặt với bản ngã bằng lý trí bởi vì bản ngã chính là lý trí. Do đó, cách duy nhất để đối mặt với nó là quán chiếu bản thân, nhận biết rằng bản thân mình đang hình thành ra những suy nghĩ này, quan sát những suy nghĩ đó và không mặc định bản thân mình với nó. Khái niệm này là một phần của “Chánh niệm“.

Tổng kết

Có thể nói rằng, bài học về “cái tôi” chính là bài học lớn nhất mà tôi học được trong năm 2022. Tôi đã cố gắng nắm gọn một số ý chính trong bài viết của mình. Tuy nhiên, nó vẫn chỉ là một phần rất nhỏ trong những gì mà tôi thực sự muốn chia sẻ. Ngoài ra, nhận ra được “cái tôi” chỉ mới là bước đầu tiên trong quá trình rèn luyện bản thân. Việc “đối mặt” với “cái tôi” là một quá trình lâu dài và không hề đơn giản. Nhưng nếu có thể chế ngự “cái tôi” này, tôi tin rằng mình sẽ tìm được bình an và hạnh phúc.